W praktyce psychoterapeutycznej obserwuję, że zarówno trudności w relacjach, jak też emocjach oraz w poczuciu własnej wartości rzadko mają charakter przypadkowy. Wynika to z faktu, że zazwyczaj są one konsekwencją wczesnych doświadczeń relacyjnych oraz utrwalonych sposobów radzenia sobie z napięciem emocjonalnym.
W podejściu, które stosuję w pracy jako psychoterapeuta, szczególne znaczenie ma rozumienie źródeł tych wzorców. W odpowiedzi na niezaspokojone potrzeby psychiczne dziecka – takie jak bezpieczeństwo, akceptacja, autonomia, uznanie oraz stabilna więź – rozwijają się trwałe schematy funkcjonowania oraz wzorce reagowania, które mogą wpływać na sposób przeżywania emocji i budowania relacji.
Dlatego poniżej przedstawiam pięć wzorców funkcjonowania inspirowanych koncepcją 5 ran z dzieciństwa Lise Bourbeau (Bądź sobą. Wylecz swoje 5 ran). Jest to popularna koncepcja rozwoju osobistego, która nie stanowi modelu diagnostycznego w psychoterapii, ale bywa użyteczna jako punkt wyjścia do refleksji nad własnymi reakcjami i relacjami.
Rana upokorzenia wzorzec nadmiernego poświęcania się – masochista
Ten wzorzec funkcjonowania wiąże się z tendencją do nadmiernego poświęcania się, brania odpowiedzialności za innych. Jak też z trudnościami w uznaniu własnych potrzeb jako równie ważnych. Z tego powodu w praktyce, często obserwuję taki schemat u osób przeciążonych emocjonalnie.
Najczęściej osoba funkcjonująca w tym schemacie:
- doświadcza przewlekłego poczucia winy i wstydu,
- jak również ma trudność w stawianiu i utrzymywaniu granic,
- podporządkowuje swoje potrzeby potrzebom innych,
- dlatego tłumi złość, sprzeciw oraz asertywność.
Z tego powodu w codziennym życiu może to przejawiać się jako:
- stałe przejmowanie obowiązków innych osób w pracy lub rodzinie,
- również pozostawanie w relacjach mimo braku wzajemności emocjonalnej,
- trudność w odmawianiu nawet w sytuacji przeciążenia,
- poczucie winy związane z odpoczynkiem lub dbaniem o siebie.
Dlatego w mojej codziennej pracy często spotykam się z przekonaniem: „aby zasługiwać na relację i akceptację, muszę się poświęcać”.
Rana zdrady, wzorzec nadmiernej kontroli
Ten wzorzec opiera się na potrzebie kontroli oraz ograniczonym zaufaniu w relacjach interpersonalnych. W procesie psychoterapii często widoczna jest wysoka czujność i napięcie w relacjach.
Dlatego osoba funkcjonująca w tym schemacie często:
- dąży do przewidywalności i kontroli sytuacji,
- ma trudność w delegowaniu zadań i zaufaniu innym,
- a także pozostaje w stanie czujności emocjonalnej,
- reaguje napięciem na brak jasności i stabilności.
W codziennym funkcjonowaniu może to przejawiać się jako:
- ograniczanie kontaktów społecznych mimo odczuwanej samotności,
- trudność w utrzymywaniu długoterminowych relacji emocjonalnych,
- „znikanie” z kontaktu w sytuacjach napięcia emocjonalnego,
- wybieranie niezależności kosztem bliskości.
Z tego powodu w terapii często ujawnia się przekonanie: „jeśli stracę kontrolę, zostanę zraniona/zraniony”.
Rana niesprawiedliwości, wzorzec perfekcjonizmu
W tym wzorcu dominującą rolę odgrywa wewnętrzna presja, wysoki poziom samokrytycyzmu oraz dążenie do idealnych standardów. W pracy terapeutycznej często dotyczy osób funkcjonujących „na wysokich obrotach”.
Dlatego osoba funkcjonująca w tym schemacie często:
- stawia sobie bardzo wysokie wymagania,
- również ma trudność z odpoczynkiem i regeneracją,
- silnie ocenia własne błędy i niedoskonałości,
- uzależnia poczucie własnej wartości od osiągnięć.
W praktyce może to wyglądać jako:
- wielokrotne poprawianie pracy mimo jej poprawności,
- trudność w odpoczynku bez poczucia winy,
- silne napięcie przy popełnianiu błędów,
- unikanie sytuacji, w których istnieje ryzyko niepowodzenia.
Dlatego w procesie psychoterapii często obecne jest przekonanie: „muszę być idealna/idealny, aby mieć wartość”.
Rana odrzucenia – wzorzec wycofania
Ten wzorzec wiąże się z głębokim poczuciem braku przynależności i obawą przed byciem „niechcianym”. Osoba funkcjonująca w tym schemacie często doświadcza wewnętrznego napięcia w relacjach i tendencji do wycofywania się.
Najczęściej osoba funkcjonująca w tym schemacie:
- ma trudność w inicjowaniu kontaktów społecznych,
- unika sytuacji ekspozycji i oceny,
- doświadcza poczucia „bycia niewystarczającą”,
- wycofuje się w sytuacjach konfliktowych.
W codziennym życiu może to przejawiać się jako:
- unikanie bliskich relacji mimo potrzeby więzi,
- rezygnowanie z własnych potrzeb na rzecz spokoju,
- trudność w zabieraniu głosu,
- poczucie, że „lepiej się nie wychylać”.
Dlatego trakcie psychoterapii często pojawia się przekonanie: „jeśli pokażę siebie w pełni, zostanę odrzucona/y”.
Rana porzucenia – wzorzec zależności
Ten wzorzec opiera się na silnej potrzebie bliskości oraz lęku przed samotnością. Osoba może intensywnie poszukiwać relacji, które dają poczucie bezpieczeństwa emocjonalnego.
Najczęściej osoba funkcjonująca w tym schemacie:
- odczuwa silny lęk przed samotnością,
- ma trudność w byciu samemu,
- nadmiernie dostosowuje się do innych,
- a także potrzebuje stałego kontaktu emocjonalnego.
W codziennym życiu może to przejawiać się jako:
- trudność w zakończeniu niesatysfakcjonujących relacji,
- szybkie przywiązywanie się do innych,
- obawa przed oddaleniem emocjonalnym partnera,
- poczucie pustki w samotności.
Dlatego w pracy psychoterapeutycznej często pojawia się przekonanie: „nie poradzę sobie bez drugiej osoby”.
Jak rozpoznać swój wzorzec funkcjonowania?
Rozpoznanie własnego schematu nie polega na przypisaniu się do jednej kategorii, lecz na obserwacji powtarzalnych wzorców reagowania w relacjach i sytuacjach stresowych. W psychoterapii jest to jeden z pierwszych etapów pracy terapeutycznej.
Warto zwrócić uwagę na:
- sposób reagowania w bliskich relacjach
- sposób przeżywania emocji w sytuacjach napięcia
- powtarzalność trudnych doświadczeń interpersonalnych
- dominujące przekonania na temat siebie i relacji
O znaczeniu klinicznym mówimy wtedy, gdy dany wzorzec jest trwały, powtarzalny i wpływa na jakość życia.
Psychoterapia – jak wygląda praca terapeutyczna?
W pracy psychoterapeutycznej, zarówno w gabinecie w Poznaniu, jak i w formule online, koncentruję się na zrozumieniu głębszych źródeł trudności, a nie wyłącznie na redukcji objawów.
Proces psychoterapii obejmuje:
- identyfikację dominujących schematów emocjonalnych
- analizę ich źródeł w historii życia i relacjach
- pracę z emocjami w bezpiecznej relacji terapeutycznej
- stopniową zmianę utrwalonych wzorców funkcjonowania
- wzmacnianie autonomii, granic i poczucia własnej wartości
Psychoterapia indywidualna nie polega na „naprawianiu siebie”, lecz na pogłębianiu rozumienia siebie i budowaniu bardziej elastycznego sposobu funkcjonowania.
Jeżeli rozpoznajesz u siebie powtarzające się trudności w relacjach, napięcie emocjonalne, lęk, przeciążenie lub trudność w stawianiu granic – psychoterapia może być ważnym krokiem w kierunku zmiany.
Pracuję stacjonarnie w Poznaniu oraz w formule online. Jeżeli chcesz lepiej zrozumieć swoje schematy funkcjonowania oraz odzyskać większy spokój w relacjach i codziennym życiu, zapraszam do kontaktu i umówienia pierwszej konsultacji.